6.5. Түзу сызықты жүйелердің тұрақтылық аймағы
6.5.1. Тұрақтылық аймағының анықтамасы
Түзу сызықты жүйенің сипаттама теңдеуі келесі түрде:
(6-19)
Бұл жерде екі А1 және Аn-1–ден басқа коэффициенттердің барлығы берілуі мүмкін делік.
А1 және Аn-1 координаталарының жазықтығын бейнелейік. Жазықтықтағы А1>0 және Аn-1>0 жағдайында кезкелген нүктені аламыз. А1 және Аn-1 нүктелеріне сәйкес мәндерін сипаттама теңдеуіне қоямыз. Сипаттама теңдеуінің түбірлері жорамал осінің оң және сол жағында жатады, осыған тәуелді тұрақты және тұрақсыз аймаққа жатқызуға болады. Бірінші квадрантта барлық мүмкін нүктелерді қарастыра отырып екі аймақты бөлуге болады, мұнда А1 және Аn-1-дің барлық мүмкін мәндерінде сипаттама теңдеінің түбірлері жорамал осінің оң және сол жағында жатады.
Түбір жорамал осінде жату шартында алынған шекаралық қисық тұрақтылық аймағының шекарасы деп аталады. Тұрақтылық аймағын тұрақты және тұрақсыз аймақтарға бөлу - D – бөлу. Жорамал осінің параметрлер жазықтығында кескінделуін көрсететін қисық D – бөлу деп аталады.
|
Тұрақты-лық
аймағы |
|
Тұрақсыздық аймағы |
Аn-1
А1
Осылайша, D – бөлу деп түзу сызықты жүйенің сипаттама теңдеуінің коэффициенттер кеңістігінің аймақтарға бөлінуін атаймыз. Бұлардың әрбірінде теңдеу, комплексті айнымалы жазықтығының жорамал осінің сол жағында орналасқан бірдей түбірге ие.
Практикалық есептерде бір немесе екі параметрді қарастыру арқылы шектеледі.
6.5.2. Бір параметрлі жазықтықтағы Д – бөлінуі
Басқалардың берілген мәндері бойынша тұрақтылыққа тек бір ғана параметрдің әсерін анықтау қажет болса, бұл параметр орнына нақты бөлігі зерттелуші параметрге тең комплексті шаманы енгізген жөн.
А – зерттелуші параметр болсын. Сипаттама теңдеуді келесі түрге келтіруге болады:
(6-20)
А – комплексті сан
делік. Тұрақтылық аймағының шекарасын орнату үшін
орнына
қоямыз және жорамал бөлікті нақты бөліктен айырамыз:
(6-21)
Әр түрлі ω мәндерін енгізе отырып, А комплексті жазықтыққа жорамал өсін кескіндейтін А(iω) векторының қисығын сызамыз яғни D – қисығы А жазықтығының D – бөлінуі.
|
рiТүбірлерініңжазықтығы |
|
А=Х+iY жазықтығы |
i Im iY
ω→+∞
Re ω=0 X
ω→-∞
6-14 сурет. Бір комплексті параметр жазықтықтағы D –қисығы.
Штрихтау әдісі.
Түбірлер жазықтығынды штрихтау тұрақты аймаққа (сол жақ) бағытталған. А=Х+iY жазықтығының D – қисығында, ω -∞-тен +∞-ке дейін қозғалысында қисықтың да сол жағын осы қозғалысқа байланысты штрихтау керек. Жазықтықтың штрихтар бағытталған түбірлердің сол жарты жазықтығының кескінделуі болып табылады.
Мысал
Сипаттама теңдеуі берілген. Бір параметрлі жазықтықтағы тұрақтылық аймағын табу керек.
(6-22)
Теңдеуде А параметрін сол жаққа бөліп аламыз:
(6-23)
мәнін
қоямыз, нақты және жорамал бөліктерін жеке бөлеміз:
(6-24)
|
ω→+∞ |
|
ω→ –∞ |
|
А=0 |
|
А=1 |
iY
X
6-15 сурет. Тұрақтылық аймағы
D-бөлуді қолдану: басқару жүйесін синтездеуде уақыт тұрақтысының өзгеруінің мүмкін болатын шегін анықтау.
6.5.3. Екі патаметрлі жазықтықтағы Д - бөлінуі
Жүйенің сипаттама теңдеуі келесі түрде берілуі мүмкін:
(6-25)
А және В екі параметр жазықтығында тұрақтылық аймағын табу керек.
p=iω айнымалы ауыстыру жүргіземіз:
(6-26)
Мұнда
–
коэффициенттері А және В-ға тәуелсіз полиномдар.
Олардың мәндерін сипаттама теңдеуге қоямыз:
(6-27)
Нақты және жорамал бөліктерін ажыратып оларды нолге теңестіреміз:
(6-28)
Алынған жүйені А және В-ға қатысты шеше отырып келесіні аламыз:
(6-29)
Ерекше түзулер – бүл теңдеуден алынған сызықтар:
(6-30)
ω=0 және ω=∞ қою арқылы.
Үлкен мүше жағдайында коэффициентті нолге теңестіре отырып, ω=0 үшін ерекше түзу теңдеуін аламыз. Еркін мүшені нолге теңестіре отырып, ω=∞ үшін ерекше түзу теңдеуін аламыз.
Штрихтау ережесі.
Штрихты басу үшін D- қисық бойымен ω= –∞-тен ω=+∞-ке қарай басты анықтауышқа Δ байланысты қисықтың сол немесе басқа бөлігін штрихтай отырып жылжыған жөн.
(6-31)
Егер Δ>0 болса, онда қисықтың сол жағы штрихталады, егер Δ<0 болса, қисықтың оң жағы штрихталады.
Анықтауыштың таңбасы тек қисық пен ерекше түзулер қиылысқанда өзгереді. D-қисық –∞≤ω≤+∞ жағдайында екі рет қарама-қарсы бағытта өтетін болғандықтан, ол екі рет, бірақ екеуі де бір жағынан штрихталады.
|
Ерекше түзулер |
|
D-қисық |
|
ω=∞ |
|
ω=0 |
|
А |
|
В |
6-16 сурет. Екі айнымалы жазықтығындағы тұрақтылық аймағы
Мысал
Сипаттама теңдеу берілген. Екі параметр жазықтығында тұрақтылық аймағын табу керек.
(6-32)
Айнымалылар алмастырамыз:
(6-33)
Теңдеулер жүйесін аламыз:
(6-34)
Бұдан:
(6-35)
яғни
АВ=1, бұл әр түрлі таңбалы параболаның теңдеуіне сәйкес.
|
В |
|
А |
|
ω→0 |
|
ω→±∞ |
6-17 сурет. Екі параметр жазықтығындағы тұрақтылық аймағы.